Nemački okupatori su 21. oktobra 1941. godine u Kragujevcu i okolnim selima izvršili jedan od najstrašnijih zločina nad civilnim stanovništvom tokom Drugog svetskog rata. U masovnom streljanju ubijene su hiljade ljudi, među kojima su bili radnici, građani, učenici i profesori. Ovaj datum obeležava se kao Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu.
Prema istorijskim podacima, tokom masakra u Kragujevcu ubijeno je 2.796 srpskih civila, među kojima 412 u okolnim selima. Posebno potresnu dimenziju tragediji daje stradanje učenika viših razreda gimnazije, od petog do osmog, koji su zajedno sa svojim profesorima odvedeni na streljanje.
Прикажи ову објаву у апликацији Instagram
U znak sećanja na nevine žrtve, kod Spomenika streljanim đacima i profesorima u Spomen-parku „Kragujevački oktobar“ u Šumaricama, danas u 11 časova biće održana tradicionalna antiratna manifestacija „Veliki školski čas“.
Odmazda koja je zavila Srbiju u crno
Masakr u Kragujevcu bio je deo nemačke kaznene ekspedicije sprovedene kao odmazda za pogibiju i ranjavanje nemačkih vojnika tokom sukoba sa ustanicima. U leto 1941. godine, nakon okupacije Kraljevine Jugoslavije u aprilu, u Srbiji je počeo ustanak protiv okupatora.
Kao odgovor na širenje ustanka, nemačke vojne vlasti uvele su brutalne mere odmazde. Naredbom generala Franca Bemea propisano je da se za svakog ubijenog nemačkog vojnika strelja 100, a za svakog ranjenog 50 srpskih civila.
Neposredan povod za masovno streljanje u Kragujevcu bio je napad ustanika na nemačku kolonu 16. oktobra 1941. godine, na putu između Kragujevca i Gornjeg Milanovca, u blizini sela Bara i Ljuljaka. U zajedničkoj akciji partizana i četnika poginulo je deset nemačkih vojnika, dok je 26 ranjeno.
Naređenje za sprovođenje odmazde izdato je nakon ovog napada, a prema nemačkim planovima, trebalo je da bude streljano oko 2.300 ljudi. Nemačke snage započele su hapšenja u okolnim selima 19. oktobra, a akcija je nastavljena u samom Kragujevcu 20. i 21. oktobra.
Bez milosti prema civilima i učenicima
Tokom racija hapšeni su građani bez obzira na to da li su imali bilo kakve veze sa ustankom. Među privedenima su bili muškarci različitih godina, radnici, đaci i drugi stanovnici grada. Procenjuje se da je uhapšeno između pet i šest hiljada ljudi.
Zatvarani su u vojne objekte, gde je deo njih izdvojen, ali za hiljade privedenih nije bilo spasa. Streljanje su izvršili pripadnici regularnih nemačkih vojnih jedinica.
Stradanje učenika i njihovih profesora ostalo je jedan od najpotresnijih simbola ovog zločina. Nedužni mladi ljudi, koji su tek započinjali svoje živote, ubijeni su zajedno sa ostalim civilima. Njihova smrt postala je trajno upozorenje na strahote rata i posledice mržnje i nasilja.
„Krvava bajka“ – stihovi koji čuvaju sećanje
Tragedija u Kragujevcu ostavila je dubok trag u kolektivnom sećanju srpskog naroda, a stradanje nevinih đaka zauzima posebno mesto u književnosti i kulturi. Jedno od najpoznatijih dela posvećenih ovom zločinu jeste pesma „Krvava bajka“ Desanke Maksimović, koja je kroz potresne stihove sačuvala uspomenu na streljane učenike.
Pesma počinje stihovima:
„Bilo je to u nekoj zemlji seljaka na brdovitom Balkanu, umrla je mučeničkom smrću četa đaka u jednom danu.“
Ovi stihovi podsećaju na strašnu sudbinu kragujevačkih učenika, čiji su životi nasilno prekinuti 21. oktobra 1941. godine. Samo nekoliko desetina minuta pre nego što su odvedeni na streljanje, sedeli su u školskim klupama, rešavali zadatke, razmenjivali misli i sanjali o budućnosti. Umesto odrastanja i ostvarenja svojih snova, dočekala ih je smrt.
Desanka Maksimović je ovom pesmom uspela da istorijsku tragediju pretvori u trajno književno svedočanstvo o nevinosti, stradanju i besmislu rata. „Krvava bajka“ decenijama se uči u školama i ostaje simbol sećanja na kragujevačke đake, ali i opomena budućim generacijama da se zločini nad nedužnima nikada ne smeju zaboraviti.
Njena poruka i danas odzvanja snažno – iza svake žrtve stajali su jedan život, porodica, snovi i budućnost koja nikada nije dobila priliku da se ostvari.
Spomen-park kao trajno svedočanstvo
Odluka o izgradnji Spomen-parka „Kragujevački oktobar“ doneta je 1953. godine, a kompleks se danas prostire na 352 hektara i obuhvata 30 masovnih grobnica. Od 1971. godine u Šumaricama se održava manifestacija „Veliki školski čas“, posvećena sećanju na žrtve oktobarskog masakra.
Vlada Srbije je 2012. godine donela odluku da se 21. oktobar obeležava kao Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu. Srpska pravoslavna crkva proglasila je stradale u Kragujevcu za novomučenike.
Osamdeset pet godina nakon ovog zločina, sećanje na nevine žrtve ostaje obaveza svih generacija. Kragujevački oktobar nije samo stranica istorije već i trajna opomena na cenu rata, značaj mira i potrebu da se zločini nad nedužnima nikada ne zaborave.
„Krvava bajka“ i danas podseća da su među streljanima bila deca koja su imala svoje snove, nade i planove. Njihovi životi zauvek su prekinuti, ali sećanje na njih ostaje da opominje i buduće generacije.
Užička posla
